میراثآریا: اینگونه آغاز کنیم؛ اگر بخواهیم شبستر را فقط با یک بنا یا یک دوره تاریخی توضیح دهیم، بخش مهمی از داستان این شهرستان از دست میرود. شبستر از آن نقاطی روی نقشه است که گذشته در آن یکباره تمام نشده و هر دوره چیزی از خود در جغرافیای منطقه باقی گذاشته است. مسجد، آرامگاه، حمام، تپه باستانی، درخت کهنسال، اسکله و حتی بناهای اقامتی نوساز، هر کدام بخشی از این روایت را کامل میکنند.
بر اساس اطلاعات موجود برای شهرستان، ۴۵ اثر در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و در کنار آنها چهار اثر طبیعی و دو اثر ناملموس نیز در این مجموعه قرار دارند. منبر تاریخی کوزهکنان بهعنوان قدیمیترین منبرهای شمالغرب شهرستان همچنین دو موزه و چندین ظرفیت گردشگری و صنایعدستی دارد. این اعداد به خودی خود روایت شبستر نیستند، اما نشان میدهند با منطقهای روبهرو هستیم که میراث آن در یک نقطه متمرکز نشده و در شهرها و روستاهای مختلف گسترده است.
نخستین ایستگاه این مسیر، خود شهر شبستر است. جایی که نام شیخ محمود شبستری بیش از هر چیز دیگری گذشته فرهنگی منطقه را به یاد میآورد. آرامگاه این عارف و شاعر دوره ایلخانی در بافت شهری شبستر قرار دارد و با شماره ۴۱۹۷ در فهرست آثار ملی ثبت شده است. شیخ محمود شبستری بیشتر با مثنوی عرفانی «گلشن راز» شناخته میشود.
آرامگاه، بنایی است که برای دیدنش لازم نیست از شهر فاصله گرفت. در میان بافت شهری، دیوارهای آجری و حیاط مجموعه، فضایی شکل گرفته که بیش از آنکه یک بنای صرفاً تاریخی باشد، یادآور جایگاه شبستر در تاریخ عرفان و ادبیات است. حیاط آجری، قوسهای تیزهدار و الگوهای آجری، هویت معماری آرامگاه را شکل دادهاند و بنا را به یکی از نقاط مهم گردشگری فرهنگی شهر تبدیل کردهاند.
کمی دورتر، مسجد جامع شبستر قرار دارد. این مسجد یکی از بناهایی است که تاریخ آن را نمیتوان در یک دوره خلاصه کرد. هسته اولیه بنا به دوره ایلخانی نسبت داده شده و الحاق مناره در دوره تیموری و مرمتهای گسترده در دوره صفوی و دورههای بعد، بخشی از روند شکلگیری بنای امروز را رقم زده است. مسجد جامع شبستر نیز با شماره ۴۱۹۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
آنچه مسجد را برای گردشگر قابل توجه میکند، همین لایهلایه بودن آن است. شبستان ستوندار مسجد دارای پوششهای گنبدی و طاقهای آجری است و مناره، گنبدخانه و محراب هر کدام بخشی از تاریخ بنا را پیش چشم قرار میدهند. در گنبدخانه نیز نوشتهها و نشانههایی از دوره صفوی باقی مانده که اهمیت مسجد در آن دوره را نشان میدهد. بنای امروز نتیجه یک ساختوساز یکمرحلهای نیست، بلکه حاصل دگرگونی و مرمت در دورههای مختلف است.
از شبستر که به سمت خامنه حرکت کنیم، روایت تاریخی شکل دیگری پیدا میکند. خامنه شهری است که درختان کهنسال آن بخشی از هویت تاریخی شهر شدهاند. یکی از شاخصترین آنها چناری است که عمر آن حدود هزار و ۷۰۰ سال برآورد شده و در فهرست آثار طبیعی ایران به ثبت رسیده است. قطر تنه این درخت در محل تماس با زمین حدود پنج متر و ۳۰ سانتیمتر و ارتفاع آن حدود ۱۰ متر گزارش شده است.
این درخت برای خامنه فقط یک جاذبه طبیعی نیست. وقتی درختی قرنها در مرکز یک شهر باقی میماند، بخشی از حافظه مردم را نیز با خود حمل میکند. در روایتهای مربوط به خامنه از دو چنار کهنسال با قدمت تقریبی یک هزار و ۷۰۰ و ۸۵۰ سال نیز یاد شده است. حضور این دو درخت در بافت شهری، تصویری متفاوت از میراث ایجاد میکند. اینجا تاریخ فقط روی دیوار یک بنا دیده نمیشود، بلکه در قامت درختی زنده ادامه پیدا کرده است.
کمی آنسو تر، مسجد میرپنج خامنه قرار دارد. این بنا در سال ۱۲۸۴ قمری به دستور حسینخان میرپنج، سردار توپخانه دوره مظفرالدینشاه قاجار، ساخته شده و در فهرست آثار ملی قرار گرفته است. آرامگاه میرپنج نیز در همین محدوده ثبت شده و پیوند میان مسجد، آرامگاه و فضای تاریخی پیرامون، بخشی از ساختار گذشته خامنه را شکل میدهد.
مسجد میرپنج از آن بناهایی است که ارزش آن فقط در قدمت خلاصه نمیشود. ارتباط بنا با شخصیت سازنده و فضای پیرامونی آن، بخشی از تاریخ اجتماعی خامنه در دوره قاجار را روایت میکند. معماری و تزئینات بنا نیز در کنار موقعیت آن در بافت تاریخی شهر، امکان شکلگیری یک ایستگاه مشخص در مسیر گردشگری شبستر را فراهم کرده است.
خامنه را که پشت سر بگذاریم، مسیر به سمت تسوج میرود. در اینجا مسجد جامع و حمام تاریخی تسوج در کنار هم تصویری روشنتر از زندگی شهری در گذشته ارائه میکنند. مسجد جامع تسوج از بناهای قدیمی شهرستان است و در سال ۱۳۴۷ با شماره ۷۸۱ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته است. قدمت آن نیز به سده دهم هجری قمری نسبت داده شده است.
قرار گرفتن مسجد در محدوده بازار اهمیت آن را بیشتر میکند. مسجد در اینجا از بافت شهری جدا نیست. بازار، گذر، عبادت و حمام در کنار یکدیگر شکل گرفتهاند و همین همجواری به گردشگر اجازه میدهد بخشی از ساختار یک شهر قدیمی را در فاصلهای کوتاه ببیند.
در کنار مسجد جامع، حمام تاریخی تسوج قرار دارد که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. این حمام در دوره قاجار ساخته یا بازسازی شده و در کنار مسجد جامع و در محدوده بازار قرار گرفته است. بنای حمام در تراز پایینتری از سطح معبر ساخته شده و دسترسی به بخشهای داخلی آن از طریق پله انجام میشده است. عملیات مرمت حمام نیز در چند مرحله دنبال شده و اقداماتی برای استحکامبخشی، حفاظت از پوشش و احیای بخشهای معماری آن انجام گرفته است.
در مسیر میان شهرهای شهرستان شبستر، کوزهکنان با پیشینه سفالگری خود جایگاه متفاوتی دارد. این شهر به عنوان شهر ملی سفالگری سنتی شناخته و در فهرست شهرهای ملی صنایعدستی به ثبت رسیده است. کارگاههای سفال، چرخ سفالگری و ظروفی که با روشهای سنتی ساخته میشوند، بخشی از سیمای فرهنگی کوزهکنان را شکل دادهاند. برای گردشگری که از شبستر و دیگر شهرهای شهرستان بازدید میکند، کوزهکنان فرصتی است تا صنایعدستی را از نزدیک ببیند و با شیوه ساخت سفال و محصولی آشنا شود که سالها در این منطقه تولید شده است.
اما تاریخ شبستر از دورههای اسلامی و قاجار عقبتر میرود. در میان تپههای باستانی شهرستان، قرهتپه جایگاه متفاوتی دارد. این محوطه در بخش تسوج و میان روستاهای قرهتپه و شیخولی قرار گرفته و در فهرست آثار ملی ثبت شده است. در اطلاعات ثبتی، دورههای پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی برای آن ذکر شده است.
در همین زمینه باید میان «قرهتپه» و «کولتپه زینآباد» تفکیک قائل شد. این دو نام گاهی در روایتهای گردشگری شهرستان به جای یکدیگر به کار میروند، اما در فهرست آثار ملی دو محوطه جداگانه هستند. کولتپه زینآباد نیز به عنوان یک محوطه باستانی ثبت شده و قدمت آن به هزارههای پیش از میلاد نسبت داده شده است.
این محوطهها شاید به اندازه مسجد و آرامگاه برای مخاطب عمومی تصویر آمادهای نداشته باشند، اما اهمیت آنها در چیزی است که هنوز زیر خاک باقی مانده و هنور مورد کاوش قرار نگرفته است. تپههای باستانی برخلاف بناهای تاریخی، اغلب چیزی برای نمایش فوری ندارند. ارزش آنها در لایههای تاریخی و دادههایی است که میتوانند درباره استقرار انسان، اقتصاد و تحولات سکونت در منطقه در اختیار باستانشناسان قرار دهند.
از تسوج و محوطههای باستانی آن که به سمت شرفخانه حرکت کنیم، روایت تاریخ از خشکی به ساحل میرسد. اینجا تاریخ شکل دیگری پیدا میکند. بندر شرفخانه در حاشیه دریاچه ارومیه قرار گرفته و یکی از نشانههای مهم گذشته بندری منطقه، اسکله تاریخی تال است. این سازه در فهرست آثار ملی ثبت شده و قدمت آن به اواخر دوره قاجار نسبت داده شده است.
اسکله تال برای شبستر یک اثر متفاوت است. مسجد و حمام، تاریخ زندگی اجتماعی و مذهبی را روایت میکنند، تپه باستانی از سکونت در دورههای دورتر خبر میدهد و این اسکله داستان ارتباط منطقه با دریاچه و فعالیتهای بندری را بازگو میکند. گزارشهای تاریخی از کاربرد این سازه در فعالیتهای بندری و تعمیرات مرتبط با شناورها سخن گفتهاند.
امروز البته روایت شرفخانه را نمیتوان از وضعیت دریاچه ارومیه جدا کرد. اسکله تال بیش از آنکه صرفاً یک سازه تاریخی باشد، یادگاری از دورهای است که فعالیت بندری و کشتیرانی در این بخش از ساحل دریاچه، بخشی از زندگی اقتصادی منطقه بود. تصویری که امروز از اسکله باقی مانده، میان گذشته فعال بندر و شرایط متفاوت امروز ایستاده است.
همین نقطه میتواند یکی از مهمترین بخشهای مسیر گردشگری شبستر باشد. گردشگری در اینجا دیگر فقط دیدن یک ساختمان نیست. بازدیدکننده میتواند از شهری با مسجد و آرامگاه آغاز کند، در خامنه با یک درخت چندصدساله و مسجدی قاجاری روبهرو شود، در تسوج ساختار بازار، مسجد و حمام تاریخی را ببیند، به محوطههای باستانی برسد و در پایان مسیر، تاریخ بندری شرفخانه را در کنار دریاچه دنبال کند.
این مسیر زمانی معنا پیدا میکند که گردشگر امکان ماندن داشته باشد. هتل بوتیک صداقت یکی از تازهترین زیرساختهای اقامتی شهرستان است که با سرمایهگذاری ۴۵۰ میلیارد تومان در شبستر ایجاد شده است. این مجموعه در زمینی به مساحت ۳۰۰ مترمربع و با یکهزار و ۵۳۵ مترمربع زیربنا ساخته شده و با بهرهبرداری از آن ۱۰ فرصت شغلی ایجاد شده است.
اهمیت چنین مجموعهای برای شبستر در همین نقطه است. شهرستانی که میخواهد گردشگر را از یک بازدید کوتاه به اقامت و تجربه چندروزه برساند، به زیرساخت اقامت نیاز دارد. هتل به تنهایی مقصد نمیسازد، اما میتواند یکی از حلقههای زنجیرهای باشد که مسجد، تپه، بازار، صنایعدستی و ساحل را به یک سفر واقعی تبدیل میکند.
در کنار این ظرفیتها، شهرستان شبستر از نظر صنایعدستی نیز امکان پیوند دادن اقتصاد محلی با گردشگری را دارد. بر اساس اطلاعات موجود، ۲۵ کارگاه تولیدی صنایعدستی فعال در شهرستان وجود دارد و یک بازارچه صنایعدستی نیز برای عرضه محصولات فعالیت میکند. این بخش میتواند در کنار آثار تاریخی، بخشی از تجربه گردشگر را شکل دهد و بازدید از بناها را به ارتباط مستقیم با زندگی امروز مردم منطقه پیوند بزند.
شبستر از سوی دیگر یک شهرستان صرفاً تاریخی نیست. طبیعت، روستاها، ظرفیتهای گردشگری و کشاورزی و زندگی جاری مردم در کنار میراث فرهنگی قرار گرفتهاند. همین ویژگی باعث میشود که گردشگری در این منطقه بتواند از حالت بازدیدهای کوتاه و پراکنده فاصله بگیرد و به تجربهای چندوجهی تبدیل شود.
شاید مهمترین ویژگی شبستر همین پیوستگی باشد. اینجا لازم نیست برای پیدا کردن تاریخ، یک بنای منفرد را از میان یک شهر جدا کرد. تاریخ در بافت شهر، در کنار بازار، در حیاط مسجد، زیر گنبد حمام، در تنه یک چنار، در تپهای خاموش و حتی در سازهای تاریخی بر ساحل دریاچه دیده میشود.
شبستر اگر بخواهد جایگاه خود را در گردشگری آذربایجان شرقی ارتقا دهد، بیش از هر چیز به پیوند دادن همین قطعات نیاز دارد. آثار تاریخی شهرستان ظرفیت آن را دارند که در قالب یک مسیر واحد روایت شوند. آنچه امروز در برابر این شهرستان قرار دارد، کشف یک جاذبه ناشناخته نیست. بخش مهمی از این میراث شناسایی و ثبت شده است. مسئله اصلی، ساختن روایتی است که گردشگر را از یک اثر به اثر بعدی ببرد و در پایان سفر، تصویری یکپارچه از شبستر در ذهن او باقی بگذارد.
در چنین روایتی، شبستر فقط شهری با یک آرامگاه مشهور نیست. خامنه فقط چنار کهنسالش نیست. تسوج فقط مسجد جامعش نیست و شرفخانه نیز فقط ساحل دریاچه نیست. هر کدام قطعهای از یک داستان بزرگترند. داستان منطقهای که تاریخ در آن از دل عرفان و معماری آغاز میشود، از بازار و زندگی شهری عبور میکند، به لایههای باستانی میرسد و سرانجام در ساحل دریاچه ارومیه امتداد پیدا میکند.
و شاید همین پیوستگی، مهمترین داشته گردشگری شبستر باشد. مقصدی که اگر درست روایت شود، گردشگر برای دیدن یک بنا وارد آن نمیشود. برای دیدن خود شبستر میآید.
مجید فرامرزی کارشناس روابط عمومی ادارهکل میراثفرهنگی آذربایجانشرقی
انتهای پیام/
نظر شما